Rooster voor ANW-diensten van artsen: regels, eerlijke verdeling en gratis Excel-sjabloon

---

Het rooster voor avond-, nacht- en weekenddiensten is het document waarover in een vakgroep het meest gepraat wordt. Eén nacht te veel, twee jaar achter elkaar dezelfde collega met Kerst, en het vertrouwen in het hele rooster brokkelt af.

In een Nederlands ziekenhuis delen artsen met verschillende arbeidsrelaties vaak dezelfde dienst: vrijgevestigde medisch specialisten in een MSB, medisch specialisten in loondienst, AIOS en ANIOS. Niet voor iedereen gelden dezelfde regels. Deze gids bundelt de Nederlandse regels, de tellers die een eerlijke verdeling controleerbaar maken, zes stappen en een gratis Excel-sjabloon met de Nederlandse feestdagen.

In deze gids

• Aanwezigheidsdienst, bereikbaarheidsdienst, consignatie
• Voor wie de Arbeidstijdenwet geldt
• Wat de Arbeidstijdenwet en het Arbeidstijdenbesluit zeggen
• Wat de cao’s toevoegen, ook voor AIOS
• De Nederlandse feestdagen
• Wat ‘eerlijk’ betekent: vijf tellers
• Het rooster maken in zes stappen
• Het gratis Excel-sjabloon
• Wanneer een spreadsheet niet meer volstaat
• Veelgestelde vragen

Aanwezigheidsdienst, bereikbaarheidsdienst, consignatie

ANW staat voor avond, nacht en weekend. Voor u iets verdeelt, geeft u elke dienst een naam en een soort. De Arbeidstijdenwet en het Arbeidstijdenbesluit onderscheiden drie soorten diensten naast het gewone rooster:

Soort dienst	Wat de arts doet	Hoe het meetelt
Aanwezigheidsdienst	Is ten hoogste 24 uur aaneengesloten op de werkplek aanwezig en werkt zodra hij wordt opgeroepen.	Alle uren tellen mee voor de Arbeidstijdenwet.
Bereikbaarheidsdienst	Is ten hoogste 24 uur aaneengesloten bereikbaar en verricht bij een oproep zo snel mogelijk het werk, zo nodig in het ziekenhuis.	De uren waarin gewerkt wordt, tellen mee.
Consignatie	Is tussen twee diensten of tijdens een pauze bereikbaar voor onvoorziene omstandigheden.	Het werk begint bij de oproep. Werk na een of meer oproepen binnen een half uur telt samen voor minstens een half uur.

De definities staan in artikel 1:1 van het Arbeidstijdenbesluit (aanwezigheidsdienst en bereikbaarheidsdienst) en in artikel 1:7 van de Arbeidstijdenwet (consignatie). Hoe de uren meetellen, staat in artikel 10.2 van de cao Ziekenhuizen 2025-2027 en, voor consignatie, in artikel 5:9, zevende lid, van de Arbeidstijdenwet.

Let op: moet de arts na een oproep binnen 15 minuten op de werkplek zijn, dan geldt een bereikbaarheidsdienst volgens de cao Ziekenhuizen als aanwezigheidsdienst (art. 10.1, tweede lid).

Daarnaast kan volgens het Hof van Justitie van de EU een bereikbaarheidsdienst met een zeer korte opkomsttijd in zijn geheel als arbeidstijd gelden (arrest Matzak, C-518/15, 21 februari 2018).

Voor wie de Arbeidstijdenwet geldt

De Arbeidstijdenwet geldt voor werknemers: wie met een arbeidsovereenkomst of een aanstelling werkt, of onder het gezag van een ander (art. 1:1). Binnen één dienst komen daardoor verschillende regimes samen.

• AIOS en ANIOS zijn werknemers. Voor hen gelden de Arbeidstijdenwet en de regels voor artsen in paragraaf 5.20 van het Arbeidstijdenbesluit, die van toepassing zijn op wie werkt “als arts, of als arts in opleiding” (art. 5.20:1).
• Medisch specialisten in loondienst die in een specialistenregister van de KNMG staan, vallen buiten de regels over het meedelen van het rooster en het registreren van arbeids- en rusttijden (art. 4:2 en 4:3), buiten hoofdstuk 5 (arbeids- en rusttijden) en hoofdstuk 6 van de Arbeidstijdenwet, en dus ook buiten de regels voor aanwezigheids- en bereikbaarheidsdiensten in het Arbeidstijdenbesluit (Arbeidstijdenbesluit, art. 2.1:2, derde lid, onder e). Hun cao of arbeidsovereenkomst kan wel eigen afspraken bevatten.
• Vrijgevestigde medisch specialisten zijn zelfstandig. In de meeste ziekenhuizen organiseren zij zich in een medisch specialistisch bedrijf (MSB) dat een samenwerkingsovereenkomst sluit met het ziekenhuis, schreef de minister voor Medische Zorg in een Kamerbrief van 27 november 2020. Voor zelfstandigen gelden de regels van de Arbeidstijdenwet “in principe niet”, behalve als er een gezagsverhouding is, aldus de Rijksoverheid.

Leg per arts vast welk regime geldt, en laat uw organisatie dat bevestigen door HR of de juridische afdeling.

Wat de Arbeidstijdenwet en het Arbeidstijdenbesluit zeggen

Voor werknemers van 18 jaar en ouder gelden deze algemene grenzen (Arbeidstijdenwet, versie van 1 juli 2025):

• 12 uur per dienst, 60 uur per week en gemiddeld 48 uur per week over 16 weken (art. 5:7, tweede lid), en gemiddeld 55 uur per week over 4 weken (derde lid).
• 11 uur onafgebroken rust per 24 uur, eenmaal per 7 × 24 uur in te korten tot 8 uur (art. 5:3, tweede lid).
• Nachtdiensten: in principe ten hoogste 10 uur per nachtdienst (art. 5:8, eerste lid), 14 uur rust na een nachtdienst die na 02.00 uur eindigt (vierde lid) en 46 uur rust na een reeks van drie of meer nachtdiensten (vijfde lid).

Voor aanwezigheidsdiensten en bereikbaarheidsdiensten heeft het Arbeidstijdenbesluit (versie van 1 januari 2024) eigen regels. Bij aanwezigheidsdiensten vervangen die een deel van de algemene grenzen hierboven (art. 4.8:1, eerste lid).

• Aanwezigheidsdienst (art. 4.8:1): alleen bij collectieve regeling, zoals een cao, en ten hoogste 52 keer per 26 weken; gemiddeld ten hoogste 48 uur arbeid per week over 26 weken; minstens 11 uur onafgebroken rust vóór en na elke aanwezigheidsdienst; en per 7 × 24 uur minstens 90 uur rust, waarvan één periode van 24 uur. Alleen bij collectieve regeling, in uitzonderlijke gevallen en binnen de ondergrenzen van het vijfde lid mag van die rusttijden worden afgeweken (art. 4.8:1, vierde en vijfde lid). Aanwezigheidsdiensten zijn bovendien alleen toegestaan als de aard van het werk ze noodzakelijk maakt (eerste lid).
• Bereikbaarheidsdienst voor artsen (art. 5.20:4): alleen bij collectieve regeling, en ten hoogste 5 keer per 7 × 24 uur en 32 keer per 16 weken. Geen bereikbaarheidsdienst in de 11 uur vóór en de 14 uur na een nachtdienst, en ten hoogste 13 uur arbeid per 24 uur (art. 5:9, derde en vierde lid, van de Arbeidstijdenwet, van overeenkomstige toepassing).
• Samen opgeteld (art. 5.20:5): consignatie, aanwezigheidsdiensten en bereikbaarheidsdiensten tellen samen voor diezelfde grens van 5 keer per 7 × 24 uur en 32 keer per 16 weken.

Een werknemer kan schriftelijk instemmen met gemiddeld tot 60 uur per week bij aanwezigheidsdiensten (art. 4.8:2). De cao Ziekenhuizen (art. 10.3, eerste lid) en de cao umc (bijlage M) sluiten die mogelijkheid uit.

Wat de cao’s toevoegen, ook voor AIOS

De cao bepaalt veel van wat op het rooster terechtkomt. Een AIOS in dienst van een algemeen ziekenhuis valt onder de cao Ziekenhuizen 2025-2027, een AIOS in dienst van een umc onder de cao umc 2026-2027.

Cao Ziekenhuizen 2025-2027

• Het rooster wordt drie maanden vooruit gemaakt en ten minste 28 dagen vooraf meegedeeld (art. 6.8). De Arbeidstijdenwet vraagt 28 dagen wanneer de cao, of zonder cao een afspraak met de werknemer, niets anders bepaalt (art. 4:2).
• Ten hoogste 10 uur per dienst en 9 uur per nachtdienst zonder overwerk (12 en 10 uur met overwerk), en ten hoogste 60 uur per week (art. 6.15). Voor bereikbaarheids-, aanwezigheids- en consignatiediensten van artsen verwijst de cao naar de normen van het Arbeidstijdenbesluit (art. 10.3, eerste lid).
• Na een nachtdienst die na 02.00 uur eindigt, volgt minstens 14 uur rust, die niet tot 8 uur mag worden ingekort (art. 6.8, zevende lid).
• Minstens twee weekends per 28 dagen vrij van bereikbaarheids-, aanwezigheids- en consignatiediensten, en minstens 8 uur onafgebroken rust na werk tijdens een bereikbaarheidsdienst tussen 00.00 en 06.00 uur (art. 10.3).
• Voor AIOS: een arbeidsduur van 1983 uur per jaar, gemiddeld 38 uur per week. Door opleidingsactiviteiten kan de normatieve werkweek oplopen tot gemiddeld ten hoogste 48 uur, maar 38 + 10 uur wordt niet structureel ingeroosterd. Uren gewerkt tijdens bereikbaarheids-, aanwezigheids- en consignatiediensten tellen mee (art. 6.18).

Cao umc 2026-2027

• Voor arts-assistenten, onder wie AIOS, is de volledige arbeidsduur 2392 uur per jaar, gemiddeld 46 uur per week (art. 13.1 en 13.3).

Opleiding. Volgens het Kaderbesluit van het College Geneeskundige Specialismen horen avond-, nacht- en weekenddiensten bij de opleiding wanneer ze bij het specialisme horen; bij een opleiding in deeltijd wordt hun aantal naar rato aangepast (art. B.8).

De Nederlandse feestdagen

De officiële feestdagen zijn Nieuwjaarsdag, Goede Vrijdag, Eerste en Tweede Paasdag, Koningsdag, Bevrijdingsdag (5 mei), Hemelvaartsdag, Eerste en Tweede Pinksterdag en Eerste en Tweede Kerstdag. Koningsdag valt op 27 april; valt 27 april op een zondag, dan wordt Koningsdag op zaterdag gevierd.

Een feestdag is niet vanzelf een vrije dag. “Er is dus geen wettelijk recht op een vrije dag op een feestdag”, schrijft de Rijksoverheid: dat staat in de cao of de arbeidsovereenkomst. Twee voorbeelden:

• de cao Ziekenhuizen noemt Nieuwjaarsdag, Eerste en Tweede Paasdag, Hemelvaartsdag, Eerste en Tweede Pinksterdag, Eerste en Tweede Kerstdag, Koningsdag en elk jaar Bevrijdingsdag, plus lokaal vastgestelde dagen; Goede Vrijdag staat er niet bij (art. 1.1.1, onder o);
• de cao umc noemt Nieuwjaarsdag, Tweede Paasdag, Hemelvaartsdag, Tweede Pinksterdag, beide Kerstdagen en Koningsdag, en 5 mei eens per vijf jaar, in een jubileumjaar, plus door de werkgever toegevoegde feestdagen (art. 6.1, derde lid).

In 2027 vallen Eerste en Tweede Kerstdag op een zaterdag en een zondag, en in 2028 Nieuwjaarsdag op een zaterdag. Eerste Paasdag en Eerste Pinksterdag vallen altijd op een zondag. Tel ze als feestdag in uw tellers, en houd daarnaast bij welke dagen uw cao als vrije dag aanmerkt.

Werkt u in België? Lees dan onze gids voor het wachtrooster in België.

Wat ‘eerlijk’ betekent: vijf tellers

Afdelingen waar het rooster geen discussie meer uitlokt, houden per arts dezelfde tellers bij.

• Het totaal aantal diensten, naar rato van ieders deeltijdfactor: een arts die 0,8 fte werkt, heeft niet hetzelfde deel als een voltijdse collega.
• De zaterdagen, de zondagen en de feestdagen, elk in een eigen teller: een zondag is geen dinsdag, en juist op die dagen ontstaan de spanningen.
• De gevoelige periodes: Kerst, Oud en Nieuw, brugdagen, schoolvakanties. Houd ze over de jaren heen bij, anders zijn telkens dezelfde mensen aan de beurt.

Over een lange periode. Houd de tellers bij over het jaar of over een voortschrijdende periode van twaalf maanden, niet per maand: een maand telt maar vier of vijf weekends.

Zichtbaar voor het hele team. Een teller die alleen de roosteraar ziet, lost geen enkel conflict op.

Dezelfde tellers voor iedereen in de dienst. Delen medisch specialisten, AIOS en ANIOS een dienst, dan beoordeelt u de verdeling over de hele dienst; de wettelijke grenzen controleert u per arbeidsrelatie.

Voorbeeld: negen artsen, elke nacht een dienst

Dat zijn 365 diensten per jaar. Ieders deel hangt af van de som van de fte’s.

Team	Verwacht deel per arts
Negen voltijdse artsen	40,6 diensten per arts
Acht voltijds en één op 0,8 fte (som van de fte’s: 8,8)	41,5 diensten per voltijdse arts, 33,2 voor de arts op 0,8 fte

De 104 zaterdagen en zondagen van 2027 en de feestdagen verdeelt u op dezelfde manier, per teller.

Het rooster maken in zes stappen

1. De diensten vastleggen

Per dienst: begin- en eindtijd, aanwezigheidsdienst of bereikbaarheidsdienst, en wie mag deelnemen, met welke arbeidsrelatie.

2. De regels opschrijven

Het maximum aantal diensten per week en per 16 weken, de rust rond nachtdiensten, voor AIOS de normatieve werkweek uit de cao. Leg ze vast voordat u het eerste vakje invult: die regels, niet de roosteraar, beslechten meningsverschillen.

3. Afwezigheden en wensen verzamelen

Leg een uiterste datum vast, bijvoorbeeld zes weken voor de publicatie; een latere wens verloopt via een ruil. Reken terug vanaf de termijn waarop het rooster bekend moet zijn: 28 dagen volgens de Arbeidstijdenwet, tenzij de cao of een afspraak met de werknemer iets anders bepaalt.

4. In de juiste volgorde invullen

Eerst de vaste grenzen (afwezigheden, rust), dan de weekends en feestdagen, ten slotte de doordeweekse nachten. Met die nachten brengt u de tellers in evenwicht.

5. Controleren met de tellers

Bekijk voor de publicatie per arts de afwijking ten opzichte van het verwachte aantal. Die moet klein zijn, of verklaard.

6. Publiceren en de ruilen bijhouden

Elke goedgekeurde ruil past de tellers aan. Zonder dat zegt de verdeling van januari in juni niets meer.

Het gratis Excel-sjabloon

Download het sjabloon voor het dienstrooster (Excel-bestand .xlsx, zonder macro’s, gratis).

• Twee diensten met een eigen naam, standaard ‘Aanwezigheidsdienst’ en ‘Bereikbaarheidsdienst’ genoemd, voor een volledig jaar.
• Team, afwezigheden en feestdagen: fte per arts, afwezigheden (van, tot en met, reden) en de officiële Nederlandse feestdagen van 2026, 2027 en 2028. Een feestdag op een zaterdag of zondag telt als feestdag; welke feestdagen vrije dagen zijn, staat in uw cao.
• Automatische controles: dezelfde arts twee dagen achter elkaar in dezelfde dienst, in beide diensten op dezelfde dag, of tijdens een afwezigheid.
• Tellers per arts: diensten per soort dienst, zaterdagen, zondagen, feestdagen, verwacht deel volgens fte en afwijking.

Een spreadsheet heeft zijn beperkingen: het sjabloon maakt het rooster niet zelf, dekt één afdeling en twee diensten, en elke ruil past u met de hand aan. Het telt ook geen uren: het gemiddelde van 48 uur, de rust rond nachtdiensten en het maximum van 5 diensten per 7 × 24 uur bewaakt u zelf.

Wanneer een spreadsheet niet meer volstaat

Enkele signalen komen vaak terug:

• meer dan twee diensten, of meerdere locaties;
• een team van meer dan vijftien tot twintig artsen, met verschillende arbeidsrelaties;
• veel ruilen, die u telkens opnieuw moet controleren;
• gewerkte uren voor de salarisadministratie, zoals uren tijdens bereikbaarheidsdiensten.

Daarvoor is Momentum gemaakt: de software genereert het rooster op basis van de regels van de afdeling, werkt de tellers bij na elke ruil, publiceert het rooster op mobiel, verwerkt aanvragen en ruilen, en exporteert naar de salarisadministratie.

• Spoedeisende hulp van het ziekenhuis van Braine-l’Alleud (CHIREC, België): het maandrooster wordt in 4 tot 5 uur gemaakt in plaats van 4 dagen, voor 25 tot 30 artsen en 40.000 SEH-bezoeken per jaar (casestudy, mei 2025). Momentum was er al in gebruik op de radiologie.

Zie ook: onze referenties en beveiliging en gegevens.

Veelgestelde vragen

Hoeveel bereikbaarheidsdiensten mag een arts doen?

Voor AIOS, ANIOS en andere artsen in loondienst die niet als medisch specialist geregistreerd zijn: alleen als een collectieve regeling (een cao, of een schriftelijke regeling met de ondernemingsraad) dat toestaat, en ten hoogste 5 keer per 7 × 24 uur en 32 keer per 16 weken (Arbeidstijdenbesluit, art. 5.20:4). Consignatie, aanwezigheidsdiensten en bereikbaarheidsdiensten tellen samen voor die grens (art. 5.20:5).

Telt een bereikbaarheidsdienst als arbeidstijd?

De uren waarin de arts werkt, tellen mee; bij een aanwezigheidsdienst tellen alle uren mee (cao Ziekenhuizen, art. 10.2). Moet de arts na een oproep binnen 15 minuten op de werkplek zijn, dan geldt de dienst volgens de cao Ziekenhuizen als aanwezigheidsdienst (art. 10.1, tweede lid). Bij consignatie begint het werk bij de oproep. Werk na een of meer oproepen binnen een half uur telt voor minstens een half uur, en ligt er minder dan een half uur tussen twee oproepen, dan telt die tussentijd ook als werk (Arbeidstijdenwet, art. 5:9, zevende lid). Voor de bereikbaarheidsdienst van artsen geldt dezelfde regel (Arbeidstijdenbesluit, art. 5.20:4, derde lid).

Geldt de Arbeidstijdenwet voor medisch specialisten?

Voor vrijgevestigde medisch specialisten in principe niet: zij werken als zelfstandige, tenzij er een gezagsverhouding is. Medisch specialisten in loondienst die in een specialistenregister van de KNMG staan, vallen buiten de regels over het meedelen van het rooster en het registreren van arbeids- en rusttijden, buiten hoofdstuk 5 en 6 van de Arbeidstijdenwet en dus ook buiten de regels voor aanwezigheids- en bereikbaarheidsdiensten (Arbeidstijdenbesluit, art. 2.1:2, derde lid, onder e); hun cao of arbeidsovereenkomst kan wel eigen afspraken bevatten. Voor AIOS en ANIOS gelden de Arbeidstijdenwet en de regels voor artsen in het Arbeidstijdenbesluit wel.

Zijn feestdagen vrije dagen?

Niet vanzelf. Er is geen wettelijk recht op een vrije dag op een feestdag; uw cao of arbeidsovereenkomst bepaalt welke feestdagen vrij zijn. De cao Ziekenhuizen en de cao umc noemen bijvoorbeeld geen Goede Vrijdag, en de cao umc noemt 5 mei eens per vijf jaar.

Moet ik de diensten per maand of per jaar verdelen?

Per jaar, of over een voortschrijdende periode van twaalf maanden. De maand dient om de grenzen te controleren (rust, maxima); het jaar om de verdeling te beoordelen.

Kan software onze eigen regels volgen?

Dat is het eerste wat u nagaat. In Momentum stelt u de regels van de afdeling (deelname per dienst, rust, maxima, verdeling) één keer in, en ze worden toegepast telkens wanneer het rooster wordt gegenereerd. Bekijk het met uw eigen organisatie: vraag een demo aan.