Wachtrooster voor artsen: regels, eerlijke verdeling en gratis Excel-sjabloon

---

Het wachtrooster is het document waarover in een medische dienst het meest gepraat wordt. Eén nacht te veel, twee jaar na elkaar dezelfde collega met Kerstmis, en het vertrouwen in het hele rooster brokkelt af.

Deze gids bundelt wat we zien bij diensten die hun wachten met Momentum plannen: het Belgische wettelijke kader, de tellers die een eerlijke verdeling controleerbaar maken, zes stappen en een gratis Excel-sjabloon.

In deze gids

• Wacht ter plaatse, thuiswacht, shiften: drie manieren van tellen
• Wat de wet van 12 december 2010 zegt
• Wat ‘eerlijk’ betekent: vijf tellers
• Het wachtrooster opmaken in zes stappen
• Het gratis Excel-sjabloon
• Wanneer een spreadsheet niet meer volstaat
• Veelgestelde vragen

Wacht ter plaatse, thuiswacht, shiften: drie manieren van tellen

Voor u iets verdeelt, geeft u elke wachtlijn een naam en een soort. Een lijn is een nood aan aanwezigheid of bereikbaarheid in een bepaald tijdvak.

Soort wacht	Wat de arts doet	Hoe ze meetelt (artsen in loondienst en ASO’s)
Wacht ter plaatse (aanwezigheidsdienst, intramurale wacht, permanentie)	Blijft in het ziekenhuis, ’s nachts of 24 uur lang.	Volledig als arbeidstijd.
Thuiswacht (oproepbaarheid, extramurale wacht)	Blijft bereikbaar en komt naar het ziekenhuis als dat nodig is.	Voor een ASO die niet binnen de 20 minuten ter plaatse moet zijn: alleen de tijd in het ziekenhuis.
Shiften	De dienst draait dag en nacht in shiften (spoedgevallen, intensieve zorg).	Volledig, in uren, gemiddeld over 13 weken.

De grens van 20 minuten staat in de collectieve overeenkomst voor ASO’s (arts-specialisten in opleiding) van 19 mei 2021 (art. 5). Voor andere artsen in loondienst zet de wet geen minutengrens: laat de telling van thuiswacht bevestigen door uw juridische dienst.

Een dienst anesthesie combineert bijvoorbeeld een wacht ter plaatse van 24 uur met een thuiswacht als tweede lijn. Elke lijn heeft haar eigen uren, deelnemers en regels: daarop bouwt de rest.

Wat de wet van 12 december 2010 zegt

Voor artsen met een arbeidsovereenkomst of in statutair verband, voor ASO’s en voor studenten-stagiairs legt de wet van 12 december 2010 tot vaststelling van de arbeidsduur van de geneesheren de grenzen vast. Ze is in werking sinds 1 februari 2011; de artikelen 5 tot 8 zijn sindsdien niet gewijzigd.

• 48 uur per week, gemiddeld over een referteperiode van 13 weken, en nooit meer dan 60 uur in één arbeidsweek (art. 5, § 1). Alleen bij een (dreigend) ongeval, of bij een onvoorziene noodzakelijkheid die aan de inspectie gemeld wordt, mag de grens van 60 uur overschreden worden.
• Opt-out: met een individueel, schriftelijk akkoord kan de arts tot 12 uur per week extra presteren, “om onder meer elk type van wachtdienst te verzekeren op de werkplek” (art. 7). Volgens de FOD Werkgelegenheid is dat gemiddeld 60 en absoluut 72 uur per week. Het akkoord staat in een apart document en kan met een maand opzeg beëindigd worden; wie weigert, mag geen nadeel ondervinden.
• Nooit meer dan 24 uur per werkperiode (art. 5, § 2), behalve in dezelfde uitzonderingsgevallen.
• 12 uur rust na een lange prestatie: “Elke arbeidsprestatie waarvan de duur tussen 12 uren en 24 uren bedraagt moet worden gevolgd door een periode van minimum rust van 12 opeenvolgende uren” (art. 5, § 3).
• Een register van de dagelijkse prestaties op de werkplek, ook elektronisch (art. 8).

De wet geldt niet voor zelfstandige artsen (artikel 3 noemt alleen een arbeidsovereenkomst of statutair verband), noch voor wie een leidinggevende functie uitoefent (art. 4). Voor zelfstandige artsen-specialisten volgt de wachtregeling uit de afspraken in het ziekenhuis.

Voor ASO’s gelden daarnaast de collectieve overeenkomsten van de Nationale Paritaire Commissie Artsen-Ziekenhuizen. Volgens die van 19 mei 2021 deelt het ziekenhuis het maandrooster, met wachtregeling en rusttijden, minstens vier weken vooraf elektronisch mee (art. 6). Volgens die van 21 december 2023, in werking sinds 1 april 2024, worden in een periode van één maand nooit meer dan 260 uren ingeroosterd (art. 3). Laat uw organisatie valideren door de medische directie of de juridische dienst.

Voor lezers in Nederland

In Nederland gelden de Arbeidstijdenwet en het Arbeidstijdenbesluit (versie geldend sinds 1 januari 2024).

• Aanwezigheidsdienst: alleen bij collectieve regeling, ten hoogste 52 keer per 26 weken, gemiddeld ten hoogste 48 uur per week over 26 weken (60 uur met schriftelijke instemming) en 11 uur onafgebroken rust ervoor en erna, behalve uitzonderingen bij collectieve regeling (art. 4.8:1 en 4.8:2).
• Bereikbaarheidsdienst voor artsen: alleen bij collectieve regeling, ten hoogste 5 keer per 7 × 24 uur en 32 keer per 16 weken (art. 5.20:4).

Geregistreerde medisch specialisten en huisartsen vallen buiten deze regels (art. 2.1:2, derde lid, onder e). Vervang in het sjabloon de Belgische feestdagen door de Nederlandse.

Wat ‘eerlijk’ betekent: vijf tellers

Diensten waar het wachtrooster geen discussie meer uitlokt, houden per arts dezelfde tellers bij.

• Het totaal aantal wachten, naar ieders tewerkstellingsbreuk: een arts op 0,8 FTE heeft niet hetzelfde deel als een voltijdse collega.
• De zaterdagen, de zondagen en de feestdagen, elk in een eigen teller: een zondag is geen dinsdag, en net op die dagen ontstaan de spanningen.
• De gevoelige periodes: Kerstmis, Nieuwjaar, brugdagen, schoolvakanties. Volg ze van jaar tot jaar, anders komen telkens dezelfde mensen aan de beurt.

Over een lange periode. Houd de tellers bij over het jaar of over twaalf glijdende maanden, niet per maand: een maand telt maar vier of vijf weekends.

Zichtbaar voor het hele team. Een teller die alleen de planner ziet, lost geen enkel conflict op.

Voorbeeld: negen artsen, elke nacht een wacht ter plaatse

Dat zijn 365 wachten per jaar. Ieders deel hangt af van de som van de FTE’s.

Team	Verwacht deel per arts
Negen voltijdse artsen	40,6 wachten per arts
Acht voltijds en één op 0,8 FTE (som van de FTE’s: 8,8)	41,5 wachten per voltijdse arts, 33,2 voor de arts op 0,8 FTE

De zaterdagen, de zondagen en de 10 wettelijke feestdagen verdeelt u op dezelfde manier, teller per teller. In 2027 zijn dat 104 zaterdagen en zondagen; drie feestdagen vallen in een weekend.

Het wachtrooster opmaken in zes stappen

1. De lijnen oplijsten

Per lijn: begin- en einduur, ter plaatse of thuiswacht, en wie mag deelnemen.

2. De regels van de dienst opschrijven

Maximaal aantal wachten per maand, rust na een wacht, geen wacht voor een operatiedag als dat uw regel is. Schrijf ze op voor het eerste vakje: die regels, niet de planner, beslechten meningsverschillen.

3. Afwezigheden en wensen verzamelen

Leg een uiterste datum vast, bijvoorbeeld zes weken voor de publicatie; een latere wens verloopt via een ruil. Met ASO’s in het team moet het maandrooster minstens vier weken vooraf meegedeeld zijn.

4. In de juiste volgorde invullen

Eerst de vaste grenzen (afwezigheden, rust), dan de weekends en feestdagen, ten slotte de weeknachten. Met de weeknachten brengt u de tellers in evenwicht.

5. Nakijken met de tellers

Bekijk voor de publicatie per arts de afwijking tegenover het verwachte deel. Die moet klein zijn, of verklaard.

6. Publiceren en de ruilen bijhouden

Elke goedgekeurde ruil past de tellers aan. Zonder dat zegt de verdeling van januari in juni niets meer.

Het gratis Excel-sjabloon

Download het sjabloon voor het wachtrooster (Excel-bestand .xlsx, zonder macro’s, gratis).

• Twee wachtlijnen met een eigen naam, bijvoorbeeld ‘Wacht ter plaatse’ en ‘Thuiswacht’, voor een volledig jaar.
• Team, afwezigheden en feestdagen: FTE per arts, afwezigheden (van, tot en met, reden) en de Belgische feestdagen van 2026 tot 2028.
• Automatische controles: dezelfde arts twee dagen na elkaar op een lijn, op beide lijnen op dezelfde dag, of tijdens een afwezigheid.
• Tellers per arts: wachten per lijn, zaterdagen, zondagen, feestdagen, verwacht deel volgens FTE en afwijking.

De grenzen zijn die van een spreadsheet: het sjabloon maakt het rooster niet zelf op, dekt één dienst en twee lijnen, en elke ruil past u met de hand aan. Het telt ook geen uren: 24, 48 en 60 uur bewaakt u zelf.

Wanneer een spreadsheet niet meer volstaat

Enkele signalen komen vaak terug:

• meer dan twee wachtlijnen, of meerdere campussen;
• een team van meer dan vijftien à twintig artsen;
• veel ruilen, die u telkens opnieuw moet controleren;
• exports naar de loonadministratie, voor wachtvergoedingen en opt-outuren.

Daarvoor is Momentum gemaakt: de software genereert het wachtrooster op basis van de regels van de dienst, werkt de tellers bij na elke ruil, publiceert het rooster op mobiel, verwerkt aanvragen en ruilen, en exporteert naar de loonadministratie.

• Spoedgevallendienst van het ziekenhuis van Braine-l’Alleud (CHIREC): het maandrooster wordt in 4 tot 5 uur opgemaakt in plaats van 4 dagen, voor 25 tot 30 artsen en 40.000 bezoeken per jaar (casestudy, mei 2025).
• CHU d’Angers (Frankrijk): het rooster van 52 artsen, gedeeld tussen spoedgevallen en de Samu, is geautomatiseerd, met centrale urentellers en aanvragen via mobiel (casestudy, 2023).

Zie ook: onze referenties en arbeidstijdregistratie in de Belgische zorg richting 2027.

Veelgestelde vragen

Heeft een arts recht op rust na een wacht van 24 uur?

Een arts in loondienst of een ASO wel: na elke prestatie van 12 tot 24 uur volgen minstens 12 opeenvolgende uren rust (art. 5, § 3, van de wet van 12 december 2010). Langer dan 24 uur na elkaar werken mag niet, behalve bij een ongeval of een onvoorziene noodzakelijkheid.

Telt thuiswacht als arbeidstijd?

Voor een ASO die niet binnen de 20 minuten in het ziekenhuis moet zijn, telt alleen de tijd die in het ziekenhuis gewerkt wordt; moet de ASO sneller ter plaatse zijn, dan telt de hele wacht (collectieve overeenkomst van 19 mei 2021, art. 5). Voor andere artsen in loondienst geeft de wet geen termijn, alleen een definitie: arbeidsduur is “de tijd gedurende welke het personeel ter beschikking is van de werkgever” (art. 19 van de arbeidswet).

Moet ik de wachten per maand of per jaar verdelen?

Per jaar, of over twaalf glijdende maanden. De maand dient om de grenzen te controleren (rust, maxima); het jaar om de verdeling te beoordelen.

Kan software onze eigen regels volgen?

Dat is het eerste wat u nagaat. In Momentum stelt u de regels van de dienst (deelname per lijn, rust, maxima, verdeling) één keer in, en ze gelden bij elke generatie van het rooster. Bekijk het met uw eigen organisatie: vraag een demo aan.