Wachtrooster voor artsen in België: regels, eerlijke verdeling en gratis Excel-sjabloon
Het wachtrooster is het document waarover in een medische dienst het meest gepraat wordt. Eén nacht te veel, twee jaar na elkaar dezelfde collega met Kerstmis, en het vertrouwen in het hele rooster brokkelt af.
In een Belgisch ziekenhuis delen artsen met een verschillend statuut vaak dezelfde wachtlijn: zelfstandige artsen, artsen in loondienst en ASO’s, de artsen-specialisten in opleiding. Niet voor iedereen gelden dezelfde regels. Deze gids bundelt het Belgische kader, de tellers die een eerlijke verdeling controleerbaar maken, zes stappen en een gratis Excel-sjabloon met de Belgische feestdagen.
In deze gids
- Wacht ter plaatse, oproepbare wacht, shiften: drie manieren van tellen
- Wat de wet van 12 december 2010 zegt
- Wat de collectieve overeenkomsten voor ASO’s toevoegen
- De Belgische feestdagen
- Wat ‘eerlijk’ betekent: vijf tellers
- Het wachtrooster opmaken in zes stappen
- Het gratis Excel-sjabloon
- Wanneer een spreadsheet niet meer volstaat
- Veelgestelde vragen
Wacht ter plaatse, oproepbare wacht, shiften: drie manieren van tellen
Voor u iets verdeelt, geeft u elke wachtlijn een naam en een soort. Een lijn is een nood aan aanwezigheid of bereikbaarheid in een bepaald tijdvak.
| Soort wacht | Wat de arts doet | Hoe ze meetelt (artsen in loondienst en ASO’s) |
|---|---|---|
| Wacht ter plaatse (intramurale wacht, permanentie) | Blijft in het ziekenhuis, ’s nachts of 24 uur lang. | Volledig als arbeidstijd. |
| Oproepbare wacht (thuiswacht, extramurale wacht) | Blijft bereikbaar en komt naar het ziekenhuis als hij wordt opgeroepen. | Voor een ASO die niet binnen de 20 minuten ter plaatse moet zijn: alleen de tijd in het ziekenhuis. |
| Shiften | De dienst draait dag en nacht in shiften (spoedgevallen, intensieve zorg). | Volledig, in uren, gemiddeld over 13 weken. |
De grens van 20 minuten staat in de collectieve overeenkomst voor artsen-specialisten in opleiding van 19 mei 2021 (art. 5): een oproepbare wacht waarbij de ASO binnen de 20 minuten in het ziekenhuis moet zijn, geldt als intramurale wacht. Voor andere artsen in loondienst zet de wet geen minutengrens: laat de telling van oproepbare wachten bevestigen door uw juridische dienst.
Een spoedgevallendienst combineert bijvoorbeeld een wacht ter plaatse van 24 uur met een oproepbare wacht als tweede lijn; een dienst medische beeldvorming een oproepbare wacht voor de CT per campus. Elke lijn heeft haar eigen uren, deelnemers en regels: daarop bouwt de rest.
Wat de wet van 12 december 2010 zegt
Voor artsen met een arbeidsovereenkomst of in statutair verband, voor kandidaat-geneesheren in opleiding, onder wie de ASO’s, en voor studenten-stagiairs legt de wet van 12 december 2010 tot vaststelling van de arbeidsduur van de geneesheren de grenzen vast. Ze is in werking sinds 1 februari 2011; de artikelen 5 tot 8 zijn sindsdien niet gewijzigd.
- 48 uur per week, gemiddeld over een referteperiode van 13 weken, en nooit meer dan 60 uur in één arbeidsweek (art. 5, § 1). Alleen bij een (dreigend) ongeval, of bij een onvoorziene noodzakelijkheid die aan de inspectie gemeld wordt, mag de grens van 60 uur overschreden worden.
- Nooit meer dan 24 uur per werkperiode (art. 5, § 2), behalve in dezelfde uitzonderingsgevallen.
- 12 uur rust na een lange prestatie: “Elke arbeidsprestatie waarvan de duur tussen 12 uren en 24 uren bedraagt moet worden gevolgd door een periode van minimum rust van 12 opeenvolgende uren” (art. 5, § 3).
- Wetenschappelijk werk van ASO’s: de uren wetenschappelijk werk die hun academische opleiding vereist, tellen als arbeidstijd, tot 4 uur per week, waarvan 2 uur op de werkplek (art. 5, § 4).
- Opt-out: met een individueel, schriftelijk akkoord kan de arts tot 12 uur per week extra presteren, “om onder meer elk type van wachtdienst te verzekeren op de werkplek” (art. 7). Volgens de FOD Werkgelegenheid is dat gemiddeld 60 en absoluut 72 uur per week. Het akkoord staat in een apart document en kan met een maand opzeg beëindigd worden; wie weigert, mag geen nadeel ondervinden.
- Een register van de dagelijkse prestaties op de werkplek, ook elektronisch (art. 8).
Wie valt eronder. De wet geldt voor artsen met een arbeidsovereenkomst of in statutair verband (art. 3). Ze geldt niet voor zelfstandige artsen, noch voor wie een leidinggevende functie uitoefent (art. 4). Voor zelfstandige artsen-specialisten volgt de wachtregeling uit de afspraken in het ziekenhuis. Laat uw organisatie valideren door de medische directie of de juridische dienst.
Wat de collectieve overeenkomsten voor ASO’s toevoegen
Voor ASO’s gelden daarnaast de collectieve overeenkomsten van de Nationale Paritaire Commissie Artsen-Ziekenhuizen. De overeenkomst van 19 mei 2021, algemeen verbindend verklaard bij koninklijk besluit, bepaalt onder meer:
- het maandrooster minstens vier weken vooraf: het ziekenhuis deelt het rooster, met de wachtregeling en de rusttijden, elektronisch mee (art. 6);
- afwezigheden minstens vier weken vooraf aanvragen, met een antwoord binnen de zeven dagen (art. 13);
- de oproepbare wacht: die telt niet als arbeidstijd wanneer de ASO niet binnen de 20 minuten in het ziekenhuis verwacht wordt; de tijd die in het ziekenhuis gewerkt wordt, telt wel (art. 5).
Sinds 1 april 2024 worden volgens de overeenkomst van 21 december 2023 in een periode van één maand nooit meer dan 260 uren ingeroosterd (art. 3).
De Belgische feestdagen
België telt tien wettelijke feestdagen: 1 januari, Paasmaandag, 1 mei, Hemelvaartsdag, Pinkstermaandag, 21 juli, 15 augustus, 1 november, 11 november en 25 december. Voor werknemers legt de wet van 4 januari 1974 betreffende de feestdagen twee regels vast die het rooster raken:
- een feestdag die op een zondag of op een gewone inactiviteitsdag valt, wordt vervangen door een gewone activiteitsdag;
- wie op een feestdag werkt, waar dat toegelaten is, heeft recht op inhaalrust binnen de zes weken.
In 2027 vallen drie feestdagen in een weekend: 1 mei en 25 december op een zaterdag, 15 augustus op een zondag. Tel ze als feestdag in uw tellers en voeg de vervangingsdagen van uw ziekenhuis toe.
Deze gids en het sjabloon zijn op België afgestemd. Werkt u in Nederland? Lees dan de Nederlandse gids, over de Arbeidstijdenwet, het Arbeidstijdenbesluit en de Nederlandse feestdagen, met een eigen sjabloon.
Wat ‘eerlijk’ betekent: vijf tellers
Diensten waar het wachtrooster geen discussie meer uitlokt, houden per arts dezelfde tellers bij.
- Het totaal aantal wachten, naar ieders tewerkstellingsbreuk: een arts op 0,8 FTE heeft niet hetzelfde deel als een voltijdse collega.
- De zaterdagen, de zondagen en de feestdagen, elk in een eigen teller: een zondag is geen dinsdag, en net op die dagen ontstaan de spanningen.
- De gevoelige periodes: Kerstmis, Nieuwjaar, brugdagen, schoolvakanties. Volg ze van jaar tot jaar, anders komen telkens dezelfde mensen aan de beurt.
Over een lange periode. Houd de tellers bij over het jaar of over twaalf glijdende maanden, niet per maand: een maand telt maar vier of vijf weekends.
Zichtbaar voor het hele team. Een teller die alleen de planner ziet, lost geen enkel conflict op.
Dezelfde tellers voor alle statuten. Delen zelfstandige artsen, artsen in loondienst en ASO’s een lijn, dan beoordeelt u de verdeling over de hele lijn; de wettelijke grenzen controleert u per statuut.
Voorbeeld: negen artsen, elke nacht een wacht ter plaatse
Dat zijn 365 wachten per jaar. Ieders deel hangt af van de som van de FTE’s.
| Team | Verwacht deel per arts |
|---|---|
| Negen voltijdse artsen | 40,6 wachten per arts |
| Acht voltijds en één op 0,8 FTE (som van de FTE’s: 8,8) | 41,5 wachten per voltijdse arts, 33,2 voor de arts op 0,8 FTE |
De 104 zaterdagen en zondagen van 2027 en de tien wettelijke feestdagen verdeelt u op dezelfde manier, teller per teller.
Het wachtrooster opmaken in zes stappen
1. De lijnen oplijsten
Per lijn: begin- en einduur, ter plaatse of oproepbaar, wie mag deelnemen en met welk statuut.
2. De regels van de dienst opschrijven
Maximaal aantal wachten per maand, rust na een prestatie van 12 tot 24 uur, voor ASO’s hoogstens 260 ingeroosterde uren per maand. Schrijf ze op voor het eerste vakje: die regels, niet de planner, beslechten meningsverschillen.
3. Afwezigheden en wensen verzamelen
Leg een uiterste datum vast, bijvoorbeeld zes weken voor de publicatie; een latere wens verloopt via een ruil. Met ASO’s in het team moet het maandrooster minstens vier weken vooraf meegedeeld zijn.
4. In de juiste volgorde invullen
Eerst de vaste grenzen (afwezigheden, rust), dan de weekends en feestdagen, ten slotte de weeknachten. Met de weeknachten brengt u de tellers in evenwicht.
5. Nakijken met de tellers
Bekijk voor de publicatie per arts de afwijking tegenover het verwachte deel. Die moet klein zijn, of verklaard.
6. Publiceren en de ruilen bijhouden
Elke goedgekeurde ruil past de tellers aan. Zonder dat zegt de verdeling van januari in juni niets meer.
Het gratis Excel-sjabloon
Download het sjabloon voor het wachtrooster (Excel-bestand .xlsx, zonder macro’s, gratis).
- Twee wachtlijnen met een eigen naam, voorgesteld als ‘Wacht ter plaatse’ en ‘Thuiswacht’, voor een volledig jaar.
- Team, afwezigheden en feestdagen: FTE per arts, afwezigheden (van, tot en met, reden) en de tien Belgische wettelijke feestdagen van 2026, 2027 en 2028. Een feestdag op een zaterdag of zondag telt als feestdag; vervangingsdagen voegt u zelf toe.
- Automatische controles: dezelfde arts twee dagen na elkaar op een lijn, op beide lijnen op dezelfde dag, of tijdens een afwezigheid.
- Tellers per arts: wachten per lijn, zaterdagen, zondagen, feestdagen, verwacht deel volgens FTE en afwijking.
De grenzen zijn die van een spreadsheet: het sjabloon maakt het rooster niet zelf op, dekt één dienst en twee lijnen, en elke ruil past u met de hand aan. Het telt ook geen uren: 24, 48 en 60 uur bewaakt u zelf.
Wanneer een spreadsheet niet meer volstaat
Enkele signalen komen vaak terug:
- meer dan twee wachtlijnen, of meerdere campussen van een ziekenhuisnetwerk;
- een team van meer dan vijftien à twintig artsen, met verschillende statuten;
- veel ruilen, die u telkens opnieuw moet controleren;
- gepresteerde uren voor de loonadministratie, voor wachtvergoedingen en opt-outuren.
Sinds de wet van 28 februari 2019 zijn de Belgische ziekenhuizen gegroepeerd in locoregionale klinische ziekenhuisnetwerken: op 1 januari 2026 telde België 101 algemene ziekenhuizen, verdeeld over 23 netwerken, volgens de FOD Volksgezondheid. Werkt een team op meerdere campussen van hetzelfde netwerk, dan moet het rooster van elke campus kloppen met dat van de andere.
Daarvoor is Momentum gemaakt: de software genereert het wachtrooster op basis van de regels van de dienst, werkt de tellers bij na elke ruil, publiceert het rooster op mobiel, verwerkt aanvragen en ruilen, en exporteert naar de loonadministratie.
- Spoedgevallendienst van het ziekenhuis van Braine-l’Alleud (CHIREC): het maandrooster wordt in 4 à 5 uur opgemaakt in plaats van 4 dagen, voor 25 à 30 artsen en 40.000 bezoeken per jaar (casestudy, mei 2025). Momentum was er al in gebruik op de dienst radiologie.
Zie ook: onze referenties en arbeidstijdregistratie in de Belgische zorg richting 2027.
Veelgestelde vragen
Heeft een arts recht op rust na een wacht van 24 uur?
Een arts in loondienst of een ASO wel: na elke prestatie van 12 tot 24 uur volgen minstens 12 opeenvolgende uren rust (art. 5, § 3, van de wet van 12 december 2010). Langer dan 24 uur na elkaar werken mag niet, behalve bij een ongeval of een onvoorziene noodzakelijkheid.
Telt een oproepbare wacht als arbeidstijd?
Voor een ASO die niet binnen de 20 minuten in het ziekenhuis moet zijn, telt alleen de tijd die in het ziekenhuis gewerkt wordt; moet de ASO sneller ter plaatse zijn, dan telt de hele wacht (collectieve overeenkomst van 19 mei 2021, art. 5). Voor andere artsen in loondienst legt de wet geen minutendrempel vast: de wet van 12 december 2010 (art. 5, § 1) neemt de definitie van arbeidsduur over uit de arbeidswet, “de tijd gedurende welke het personeel ter beschikking is van de werkgever” (art. 19, tweede lid). Laat het meetellen van oproepbare wachten dus juridisch bevestigen.
Geldt de wet van 12 december 2010 voor zelfstandige artsen?
Nee. De wet geldt voor artsen met een arbeidsovereenkomst of in statutair verband, voor kandidaat-geneesheren in opleiding, onder wie de ASO’s, en voor studenten-stagiairs (art. 3). Voor zelfstandige artsen volgt de wachtregeling uit de afspraken in het ziekenhuis.
Moet ik de wachten per maand of per jaar verdelen?
Per jaar, of over twaalf glijdende maanden. De maand dient om de grenzen te controleren (rust, maxima); het jaar om de verdeling te beoordelen.
Kan software onze eigen regels volgen?
Dat is het eerste wat u nagaat. In Momentum stelt u de regels van de dienst (deelname per lijn, rust, maxima, verdeling) één keer in, en ze gelden bij elke generatie van het rooster. Bekijk het met uw eigen organisatie: vraag een demo aan.